TÜRKİYE ELEKTRİK PİYASASI

4628 sayılı Elektrik Piyasası Kanunun, 2001 yılında yayımlanmasıyla ülkemizde elektrik piyasasının temelleri atılmıştır. Bu yazımız da kısaca ülkemizde mevcut uygulanan Elektrik Piyasası hakkında kısa bilgiler verilecektir.

Aşağıdaki tabloda Elektrik Piyasasının gelişiminde önemli tarihler belirtilmektedir.

1

2011 yılında Gün Öncesi Piyasası Mekanizması devreye girmiş, avans ve teminat ödeme mekanizması getirilmiş ve yenilenebilir Enerjisi Destekleme Mekanizması başlamış, 2013’de 6446 sayılı Elektrik Piyasası Kanunu yayımlanmış ve 1 Temmuz 2015 tarihinde de Gün İçi Piyasası devreye alınmıştır.

Türkiye’deki elektrik piyasasını özet olarak aşağıdaki tabloda görebiliriz.

2

Piyasa faaliyetleri EPİAŞ kuruluncaya kadar, TEİAŞ bünyesindeki Piyasa Mali Uzlaştırma Dairesi Başkanlığı tarafından yürütülmekte iken, EPİAŞ’ın 01.09.2015 tarihinde faaliyete geçmesiyle;

  • Gün Öncesi Piyasası
  • Gün İçi Piyasası
  • Uzlaştırma faaliyetleri EPİAŞ tarafından,
  • Dengeleme Güç Piyasası ise TEİAŞ tarafından yürütülmektedir. (TEİAŞ hem iletim lisansına hem de Piyasa İşletim lisansına sahiptir.)

3

Yukarıdaki tabloya baktığımızda Gün Öncesi Piyasası(GÖP) oranının 2012 yılında yaklaşık %20 civarında yani Piyasa katılımcılarının büyük çoğu ikili anlaşmayı tercih ederken iken ilerleyen yıllarda piyasanın daha etkin ve şeffaf şekilde yönetilmesiyle her geçen gün GÖP oranının daha da arttığını ve daha fazla katılımcının GÖP piyasasında işlem yaptığını görmekteyiz.

  • Dengeleme Güç Piyasası oranının %4 civarında olduğu görülmektedir.

 

GÜN ÖNCESİ PİYASASI (GÖP)

  • Gün Öncesi Piyasası işlemleri günlük olarak, saatlik bazda gerçekleştirilir. Her bir gün, 00:00’dan başlayıp, ertesi gün 00:00’da sona eren saatlik zaman dilimlerinden oluşur.
  • Katılımcılar, gün öncesi piyasası kapsamında belirli bir zaman dilimi için saatlik, blok ve/veya esnek teklifler sunabilmektedirler.

4

Elektrik piyasasında iki çeşit fiyat türünden bahsetmekte fayda var.

  • PTF (Piyasa Takas Fiyatı) : Gün öncesi piyasasında(GÖP) verilmiş olan teklifler sonucu arz ve talebin kesiştiği noktada meydana gelen fiyat diyebiliriz.
  • SMF (Sistem Marjinal Fiyatı) : Dengeleme Güç Piyasası kapsamında YAL ve YAT talimatlarına göre net talimat hacmine takabül eden teklif fiyatına da SMF denilmektedir.

Yani kısaca Gün Öncesi Piyasasında oluşan fiyat PTF, gerçek zamanda yani Dengeleme Güç Piyasasında oluşan fiyata ise SMF denilmektedir.

PTF( Piyasa Takas Fiyatı) 0 -2000 TL/MWh arasında sınırlandırılmıştır. 2017 PTF(ilk 5 ay) aritmetik ortalaması ise 158 TL/MWh olarak gerçekleşmiştir.

5

23 Aralık 2016 günü saat 14:00’te doğal gaz arzındaki sıkıntıdan dolayı 2016 yılı içerisinde en yüksek PTF değeri 1.899,99 TL/MWh olarak hesaplanmıştır.

Aşağıdaki grafikte ise 12.06.2017 tarihinde GÖP’ün saatlik işlem hacmi TL olarak gösterilmekte olup saatlik 2-5 milyon TL arasında ortalama işlem hacmine sahip olduğu görülmektedir.

6

GÜN İÇİ PİYASASI (GİP)

Elektrik Piyasasında katılımcıların daha dengeli ve etkin rol üstlenmesini sağlamak amacıyla 1 Temmuz 2015 tarihinde Gün İçi Piyasası faaliyete geçmiştir.

  • Gün İçi Piyasası, Gün Öncesi Piyasası ile Dengeleme Güç piyasası arasında köprü görevi görmekte, bu özelliği ile de Elektrik Piyasasının dengelenmesine ve sürdürülebilirliğine büyük katkı sağlamaktadır.

Örneğin Rüzgar santrallerinin rüzgar tahminleri 1 gün öncesinde yapmasında hata payı fazla olmakta olup, gün içi piyasası sayesinde ortaya çıkan dengesizliklerini azaltabilmesi için bir fırsat olmaktadır.

Ancak gün içi piyasası (GİP) 1 Temmuz 2015 tarihinde devreye alınması nedeniyle piyasa katılımcıları arasında henüz yaygınlaşmamış olup, 2016 yılı toplam piyasa hacimlerine baktığımızda Gün İçi Piyasası (GİP)’in %1’in altında kaldığını görmekteyiz.

Gün İçi Piyasası sürekli devam eden bir piyasa olup, Gün içi piyasasına fiziksel teslimattan 1,5 saat (90 dk.) öncesine kadar teklif verilebilir, verilen teklifler güncellenebilir, iptal edilebilir veya pasif yapılabilmektedir.

7

DENGELEME GÜÇ PİYASASI (DGP)

Dengeleme Güç Piyasası TEİAŞ tarafından işletilmektedir. Gerçek zamanlı dengeleme; yan hizmetler ve dengeleme güç piyasasından oluşur.

  • Bağımsız olarak 15 dk. içerisinde asgari 10 MW yük alabilen veya yük atabilen dengeleme birimleri DGP’ye katılmakla yükümlüdür.
  • Gün Öncesi Piyasası ile Sistem İşletmecisi ’ne (MYTM) her ne kadar üretim ve tüketim miktarları dengelenmiş bir piyasa sunulmuş olsa da gerçek zamanda sapmalar olmaktadır. Örneğin, bir santralin arızadan dolayı devre harici olması veya büyük bir tüketim tesisinin bir anda çalışmaya başlaması/çalışmayı durdurması dengeyi bozmaktadır, bu durumda MYTM dengeyi sağlamak için Dengeleme Güç Piyasası’na sunulmuş teklifleri kullanarak, sistem dengesini sağlamaya çalışmaktadır.

8

 

SIFIR BAKİYE DÜZELTME KALEMİ ve İLETİM SİSTEMİ KAYIPLARI

Burada, Dengeleme ve Uzlaştırma Yönetmeliğinde yapılan iki önemli değişiklikten bahsedeceğiz. 

01.01.2016 tarihi itibariyle ;

  • Sıfır Bakiye Düzeltme Kalemi Tutarı
  • İletim sistemi kayıplarının satın alınması TEİAŞ tarafından yapılmaktadır.
İLETİM KAYIPLARI

İletim kayıpları, uzlaştırmaya esas veriş miktarı(UEVM) ile uzlaştırmaya esas çekiş miktarının (UEÇM) farkı olarak hesaplanmaktadır. Yani santrallerin üretmiş oldukları üretim miktarı ile tüketim miktarının farkı iletim kayıplarını oluşturmaktadır. Bu da daha çok iletim hatlarında kullanılan iletkenlerin direncinin sebep olmuş olduğu kayıp, korona kayıpları, güç trafolarının ve ototrafoların bakır ve demir kayıplarının toplamı olarak ortaya çıkmaktadır.

TEİAŞ tarafından iletim kayıpları, 1.1.2016 tarihi itibariyle Gün Öncesi Piyasasından ve/veya ikili anlaşma vasıtasıyla satın alınmaktadır.

  • Aşağıdaki tabloda 2016 yılında iletim kayıplarının aylık ortalaması görülmektedir. Grafikten de görüleceği üzere iletim kayıpları ortalama %2-2.5 arasında seyretmekte olup, 2016 yılı içerisinde gerçekleşen iletim kaybı ise 5.614.408 MW olmuştur.

9

SIFIR BAKİYE DÜZELTME TUTARI (SBDT)

Dengeleme Güç Piyasasında verilmiş olan 0 ve 1 Kodlu YAL ve YAT talimatları ile Enerji Dengesizlikleri, Manuel Geriye Dönük Düzeltme Kalemi(MGDDK) sonucunda ortaya çıkan ve aylık olarak piyasa katılımcılarına UEÇM oranlarına göre yansıtılan Sıfır Bakiye Düzeltme Tutarı (SBDT), 01.01.2016 tarihi itibariyle TEİAŞ’a yansıtılmaktadır.

Sıfır Bakiye Düzeltme Tutarı kısaca Piyasa işletmecisi olan EPİAŞ’ın yapmış olduğu işlemlerden kar ya da zarar etmemesi esasına dayanmaktadır.

2016 yılına ait SBDT tutarları aşağıda gösterilmekte olup, 2016 yılı için Sıfır Bakiye Tutarı toplam 1.409.516.248 TL olarak gerçekleşmiştir.

10

PİYASA RAPORLARI

PTF SMF DÖNEMLİK

Dönem PTF Ağırlıklı Ortalama SMF Ağırlıklı Ortalama PTF Aritmetik Ortalama SMF Aritmetik Ortalama
2017 / 05 155,667 154,948 152,363 144,829
2017 / 04 147,997 141,377 145,131 135,967
2017 / 03 148,316 141,427 145,289 131,383
2017 / 02 177,94 183,48 172,554 167,001
2017 / 01 188,044 181,738 181,323 176,56
2016 / 12 227,96 252,309 219,04 225,848
2016 / 11 154,862 151,035 148,062 141,081
2016 / 10 145,075 131,556 140,505 127,578
2016 / 09 145,739 118,285 139,749 122,435
2016 / 08 168,414 170,257 161,477 159,419
2016 / 07 141,923 145,765 135,059 135,314
2016 / 06 151,093 146,101 141,699 133,381
2016 / 05 122,436 99,34 117,503 86,693
2016 / 04 121,135 117,64 118,477 108,131
2016 / 03 112,677 109,539 109,123 108,221
2016 / 02 108,961 93,623 104,085 94,291
2016 / 01 156,062 148,18 149,578 140,728

PTF-SMF GRAFİK

ptf

SIFIR BAKİYE DÜZELTME KALEMİ TUTARLARI

sifir